صائن الدين على بن تركه
12
عقل و عشق يا مناظرات خمس ( فارسى )
صائن الدين از محضر بزرگانى چون سيد حسين اخلاطى ، شمس الدين فنارى و سراج الدين بلقينى بهره برد « 1 » . پس از مرگ تيمور ، وى به ايران بازگشت ، لكن ديگر به سمرقند نرفت بلكه به موطن خود اصفهان رفت و به تدريس علوم دينى پرداخت . منصب قضا هم بعد از برادر بزرگش به وى تفويض شد « 2 » . صائن الدين مدتى مورد توجه دربار شاهرخ تيمورى بود تا آنكه غرضورزان در باب عقايد وى در شاهرخ دميدند و در نتيجه او به هرات احضار شد . اتهام اصلى وى چنان كه از نوشتههاى صائن الدين برمىآيد ، عدول از طريقهء سنت و جماعت و گرايش به تشيع و تصوف بود . در آثار صائن الدين قراين فراوانى دالّ بر اثبات اين اتهام هست ، لكن خود وى در رسالهء نفثة المصدور اول و اعتقادات كه خطاب به شاهرخ نوشته است و نيز در نفثة المصدور دوم و اعتقاديه ، خويشتن را از اتهامات مزبور تبرئه كرد . در سال 830 ه . ق احمد لر از طرفداران فضل الله حروفى ، شاهرخ را كارد زد و به دنبال آن ، عدهاى گرفتار ، تبعيد و تعذيب شدند كه صائن الدين هم يكى از آنان بود . نفثة المصدور دوم شرح پريشانيها و دربهدريهاى صائن الدين پس از آن واقعه است . صائن الدين على تركه از انديشمندانى است كه در نزديك ساختن اشراق ، عرفان ، فلسفه و شريعت به يكديگر كوشيده است و از زمينهسازان ظهور حكمت متعاليهء ملا صدرا به شمار مىرود . افكار حروفى او همراه با علوم غريبه نيز شايان توجه است . وى آراى مذاهب مختلف اسلامى را به خوبى مىدانست و در موارد مقتضى به بازگويى آنها مىپرداخت . رسالهء اسرار الصّلاة نمونهء بارزى است در اشراف او بر آراى فقهى مذاهب اهل سنت . رسالهء شقّ قمر و ساعت نيز احاطهء وى را بر جريانهاى فكرى و فرقههاى اسلامى نشان مىدهد . اشراف صائن الدين بر منابع نقلى شريعت موجب مىشد كه او در هر فرصتى آيه و حديثى را زينت كلام خود سازد . البته تلقى او از آيات و روايات همچون تلقى اهل
--> ( 1 ) . جامع مفيدى ، ج 3 ، صص 16 - 17 ؛ الذريعه ، ج 9 ( 2 ) ، ص 270 ؛ چهارده رساله ، ص 187 ( 2 ) . چهارده رساله ، ص 170